Нөлдік диоптриялы көзілдірік: көзі жүз пайыз көретін балаларға оны неге тағайындайды
Бала кестенің төменгі жолын мүдірмей оқиды, көруі бірлік — ал дәрігер көзілдірік ұсынады. Бұл қателік емес: миопияны енді баяулатып қана қоймай, кейінге шегеруге болады. Премиопия дегеніміз не және бір жылдық шегерім неге өмір бойына 0,75 диоптрия үнемдейді.
Балаға жеті жаста. Тексеруде ол кестенің ең төменгі жолын мүдірмей оқиды — екі көзі де бірлік. Сол сәтте дәрігер айтады: «Көзілдірік ұсынамын».
Бұл қателік те, артық сату да емес. Бұл — соңғы жылдары балалар оптикасында болған ең маңызды өзгеріс: миопияны енді тек баяулатып қана қоймай, оның басталуын кейінге шегеруге болады. Премиопия дегеніміз не, бір жылдық шегерім неге өмір бойына 0,75 диоптрия үнемдейді және мұның 1021 микролинзаға қандай қатысы бар — талдап көрейік.
Қысқаша
- Премиопия — жасына қарай алыстан көргіштік қоры көбірек болуға тиіс баладағы +0,75-тен −0,25 дптр-ге дейінгі рефракция. Бұл әлі жақыннан көргіштік емес, бірақ оның басталу қаупі жоғары.
- Миопияның басталуын бір жылға шегеру оның түпкілікті дәрежесін 0,75 дптр және одан да көбірек төмендетеді — әсері бойынша бұл басталып қойған жақыннан көргіштікті бақылаудың екі-үш жылына тең.
- Қорды циклоплегияда өлшейді, тамшылармен: оларсыз аккомодация кернеуі шынайы көріністі жасырады.
- Essilor Stellest plano — оптикалық күші нөл, бетінде 11 сақинаға тізілген 1021 асфералық микролинзасы бар көзілдірік линзасы (H.A.L.T. технологиясы). 6,0–9,9 жастағы 108 бала қатысқан рандомизацияланған зерттеуде олар аптасына 30 сағаттан артық тағылғанда көздің осьтік ұзаруын баяулатқан.
- Негіз негіз күйінде қалады: күніне 2–3 сағат көшеде және мектеп уақытынан тыс жақыннан жұмыс 3 сағаттан аспауы. Линзалар оны алмастырмайды, күшейтеді.
Жақыннан көргіштік жасаруда
Миопия әлемде таралып барады, ең жылдам — балалар арасында. Зерттеушілердің болжамы бойынша, 2050 жылға қарай планета тұрғындарының шамамен жартысы жақыннан көргіш болуы мүмкін. Бірақ бұдан да алаңдатарлығы — аурудың «жасаруы». Бұрын 10–12 жаста басталатын жағдай бүгінде 6–8 жаста жиілеп келеді.
Себептері әр ата-анаға таныс: экрандар бетке жақындады, серуен мектепке дейінгі жолмен шектелді. Қазақстанда бұған климат қосылады — Астанада аяз жиырма бес градус, боран болғанда бала кешін үйде, көзінен жиырма сантиметр қашықтықтағы планшетпен өткізеді.
Ерте араласу неге маңызды? Әрбір «артық» диоптрия — бұл көзілдіріктегі қалың линза ғана емес. Миопия неғұрлым жоғары болса, көз алмасы соғұрлым созылыңқы, ересек шақта тор қабыққа төнетін қауіп те соғұрлым үлкен. Бөлек назар — жоғары дәрежелі миопия, −6,00 дптр-ден бастап. Сондықтан қазіргі стратегия былай естіледі: жақыннан көргіштікке жылдамдық алуға жол бермеу. Ең дұрысы — оны бастатпау.
Премиопия: көздің отын қоры
Балалар алыстан көргіш болып туады — бұл қалыпты жағдай. Кішкентай баланың шамамен +2…+3 диоптрия «қоры» болады. Көз өседі, қор бірте-бірте жұмсалады, ересек жасқа қарай рефракция ең дұрысы нөлге шығады — мұны эмметропия, түзетусіз жүз пайыз көру деп атайды.
Қиындық қор мерзімінен бұрын таусылғанда басталады.
Премиопия — бұл жасына қарай қоры көбірек болуға тиіс баладағы +0,75-тен −0,25 дптр-ге дейінгі рефракция. Ресми түрде бұл әлі жақыннан көргіштік емес (ол −0,50 дптр-ден басталады), бірақ көз әлдеқашан төмен старт қалпында тұр.
Дәрігерлер жасқа сай шекті мәндерге сүйенеді. Егер баланың алыстан көргіштік қоры осы сандардың деңгейінде немесе одан төмен болса — миопия басталу қаупі жоғары:
| Жасы | Қордың қауіпті шегі |
|---|---|
| 6 жас | +0,75 дптр және одан төмен |
| 7–8 жас | +0,50 дптр және одан төмен |
| 9–10 жас | +0,25 дптр және одан төмен |
| 11 жас | 0,00-ден төмен |
Қор жоғарғы қисық бойынша жүрсе — уақыт бар. Төменгісі шектерді қиып өтіп, он жасқа қарай минусқа шығады.
Маңызды бір нәрсе: қорды циклоплегияда өлшеу керек — фокустаушы бұлшықетті босаңсытатын тамшылармен. Оларсыз аккомодация кернеуі шынайы көріністі жасырады, ал қоры таусылған бала «қалыпты» болып көрінуі мүмкін.
Екінші маркер — көздің ұзындығы, дәлірек айтқанда оның алдыңғы-артқы өсі (ААӨ). Миопия басталар алдында көз тура мағынасында жылдамдық алады: зерттеу деректері бойынша, жақыннан көргіштік басталуға дейінгі жылда өсім 0,2-ден 0,43 мм-ге дейін болуы мүмкін. Оның үстіне бұл сан мерзімді де болжайды: жылына 0,43 мм өсім — миопия шамамен бір жылдан кейін басталады дегенді, 0,2 мм — төрт жылдан кейін дегенді білдіреді. Бұл спидометр сияқты: жылдамдық әлі рұқсат етілген аймақта, бірақ тіл жоғары жылжып қойған.
Көздің өсу жылдамдығы миопияның басталуын ғана емес, оның мерзімін де болжайды.
Бір жылдық шегерім неге сонша көп
Мақаланың басты саны осында. Essilor клиникалық деректері бойынша, миопияның басталуын бар болғаны бір жылға шегеру оның түпкілікті дәрежесін 0,75 диоптрияға және одан да көбірек төмендете алады. Әсері бойынша бұл басталып қойған жақыннан көргіштікті бақылаудың екі-үш жылына тең.
Логикасы қарапайым: миопия ең жылдам басталғаннан кейінгі алғашқы жылдары, көз белсенді өсіп жатқанда өршиді. Старт неғұрлым кеш болса, табиғи тұрақтануға дейінгі «белсенді фаза» соғұрлым қысқа — демек, адам өмір бойы алып жүретін түпкі минус та соғұрлым аз.
Бұл математикада алдын алу емдеуден әрқашан ұтады. Мәселе тек әрекет ету уақыты жеткенін дер кезінде түсінуде.
Ата-аналарға арналған чек-парақ
Офтальмологтар қолданатын факторлар бойынша қауіпті бағалаңыз. Қауіп жоғары саналады, егер:
- ата-ананың екеуі де жақыннан көргіш болса (біреуі — орташа қауіп);
- балаға 9 жас немесе одан аз, ал алыстан көргіштік қоры жоғарыдағы кестедегі шекті мәндерде болса;
- серуен күніне 1,5 сағаттан аз болса (1,5–2,5 сағат — орташа қауіп, 2,5-тен көп — төмен);
- жақыннан жұмыс — сабақ, оқу, үйірмелер, экрандар — мектеп уақытынан тыс күніне 3 сағаттан асса;
- соңғы жылда рефракция 1,25 дптр-ден артық ығысса (0,50–1,25 — орташа қауіп).
Екі және одан көп тармақ сәйкес келсе — бұл үкім емес, кеңейтілген диагностикаға себеп. «Бір кезде» емес, осы маусымда.
Әрдайым жұмыс істеген екі құрал
Соңғы уақытқа дейін дәрігерлерде миопияның басталуына қарсы дәлелденген тиімділігі бар дәл екі стратегия болды.
Біріншісі — көше, күніне 2–3 сағат. Мәселе спортта да, тіпті баланың «алысқа қарауында» да емес. Мәселе жарықта: көшеде жарықтық бұлыңғыр күні де 10 000 люкстен асады, ал бөлмеде — 300–500. Жарық сәуле тор қабықта дофамин өндірілуін ынталандырады, ал дофамин — көз алмасының өсуін тежейтін табиғи тежегіш. Қысқы серуен көру қабілетіне жаздағыдан кем жұмыс істемейді.
Көше мен бөлменің арасындағы айырма екі есе емес — жиырма-отыз есе.
Екіншісі — жақыннан ұсақ әрі ұқыпты жұмысты азайту, әсіресе сабақтан тыс уақытта. Мектепті тоқтата алмайсыз, ал сабақтан кейінгі үш сағат мобильдік ойынды — әбден. Практикалық ережелер: кітапқа және экранға дейінгі қашықтық — кемінде 30–40 см; жақыннан жұмыстың әрбір 20 минуты сайын 20 секундқа үзіліс жасап, алысқа, ең болмағанда терезеге қарау.
Екі стратегия да тегін әрі міндетті. Бірақ енді оларға үшінші құрал қосылды.
Үшінші құрал: «ештеңе түзетпейтін» линзалар
Essilor Stellest plano сырттай — кәдімгі мөлдір көзілдірік линзасы. Ондағы диоптрия нөл: орталық аймақ көруді түзетпейді, өйткені әзірге түзететін ештеңе жоқ — бала жүз пайыз көреді.
Бүкіл жұмыс орталықтың айналасында жүреді. Линза бетінде 1021 асфералық микролинза таралған, олар 11 концентрлі сақинаға тізілген — технология H.A.L.T. деп аталады. Бұл микролинзалар тор қабықтың алдында фокусталмаған жарық көлемін қалыптастырады — көз мұны «баяуырақ өс» деген команда ретінде оқиды. Мәні бойынша, мөлдір линзаға көздің өсуіне арналған жылдамдық шектегіш орнатылған.
Бұл — бірнеше жылдан бері бүкіл әлемде басталып қойған миопияны бақылау үшін қолданылып жүрген «кәдімгі» Stellest линзаларындағы дәл сол технология. Айырмашылығы біреу ғана: plano нұсқасы әлі жақыннан көргіштігі жоқ, тек премиопиясы мен жоғары қаупі бар балаларға жасалған.
Зерттеулер нені көрсетті
«Диоптриясыз көзілдірікке» күмәнмен қарау түсінікті, сондықтан — деректерге көшейік.
Негізі — 6,0-ден 9,9 жасқа дейінгі 108 бала қатысқан рандомизацияланған бақыланатын зерттеу. Бұл — дәл премиопиясы бар балаларға арналған оптикалық түзетуге қатысты алғаш жарияланған ғылыми жұмыстардың бірі. Қорытынды: Stellest plano линзалары аптасына 30 сағаттан артық тағылғанда көздің осьтік ұзаруын баяулатады — мақаланың бірінші бөлігіндегі сол «жылдамдық алған» ААӨ-ні.
Нақты қолдану деректері мұны растайды: бір жыл тағып жүргеннен кейін қауіп тобындағы балалардың 88%-ында көз рефракциясы қалыпты құрдастарына қарағанда баяуырақ өскен. Яғни, миопияға қарай жылдамдық алуға тиіс көз сау қарқынға оралған.
Маңызды нюанс: әсер дозаға тәуелді. Бала линзаларды неғұрлым көп сағат тақса, баяулау соғұрлым күшті. Аптасына 30 сағат шегі — бұл «таңертең киді, ұйқы алдында шешті» форматы: мектеп, үй, серуен. «Көзілдірік тек сабаққа» схемасы мұнда жұмыс істемейді — өмірге арналған көзілдірік жұмыс істейді.
Бұл іс жүзінде қалай ұйымдастырылған
Stellest plano — сөредегі тауар емес, дәрігердің тағайындауы. Жолы былай көрінеді.
Диагностика. Офтальмолог қарап шығып, рефракцияны циклоплегияда өлшейді — премиопия тек осылай анықталады. Қауіп факторлары бағаланады: тұқым қуалаушылық, күн тәртібі, жыл ішіндегі динамика. Көздің ұзындығы центильдік кестелер бойынша қадағаланады — педиатр баланың бойы мен салмағын қадағалағандай, тек көз үшін. Циклоплегия мен көз биометриясын офтальмологиялық клиникада жасайды: ALIV салондарында көру өткірлігін тексереді және авторефкератометрде рефракцияны алады — қауіпті белгіні байқап, баланы дер кезінде дәрігерге жіберуге осы жеткілікті.
Жақтауды таңдау. Мұнда жақтау — стиль емес, физика мәселесі. Микролинзалар сақиналар қарашықтың дәл ортасына қарама-қарсы тұрғанда ғана жұмыс істейді. Сондықтан жақтау баланың бетінен кең болмауы керек, тар «ересектерге арналған» модельдер жарамайды, ал орталықтандыру белгісін маман әр көзге бөлек салады. Қисық отырғызу қымбат технологияның әсерін жоққа шығарады — бұл ALIV-те кездейсоқтыққа қалдырмайтын жұмыс бөлігі.
Әрбір 6 ай сайынғы бақылау. Қайта рефракция, динамиканы бағалау, отырғызуды тексеру — бала өседі, жақтауды реттеу қажет. Дәл бақылау визиттерінде ең бастысы көрінеді: алдын алу нәтиже берді ме?
Ата-аналардың жиі қоятын сұрақтары
«Диоптриясыз көзілдірік — бұл плацебо ма?» Жоқ. Мұнда орталық түзету емес (ол мұнда жоқ), микролинзалардың перифериялық оптикасы жұмыс істейді. Әсер объективті түрде — сезіммен емес, көздің өсу миллиметрлерімен өлшенеді.
«Жай ғана көбірек серуендесе болмай ма?» Серуендеу — міндетті, бұл линзалар алмастырмайтын негіз. Бірақ қауіп жоғары болғанда негіздің өзі жеткіліксіз болады, сонда линзалар — бала көзілдірікті тағып жүрген барлық сағатта жұмыс істейтін күшейткіш.
«Ал жақыннан көргіштік басталып қойса ше?» Онда сценарий басқа: диоптриялы Stellest — түзету мен өршуді баяулатуды бір мезгілде жасайды. Essilor жариялаған деректер бойынша, мұндай линзалар толыққанды тағылғанда миопияның өршуін орта есеппен үштен екісіне баяулатады. Алдын алу — старттан бұрын, бақылау — одан кейін. Екіншісіне кешігуге болмайды, бірақ бірінші нұсқа әрқашан тиімдірек.
«Бала оны тағып жүрмейді». Жақтау ыңғайлы әрі оны бала өзі таңдаса, себебі оның тілінде түсіндірілсе — тағып жүреді: бұл кейін қалың линза тақпау үшін жасалған сақтандыру. Тәжірибе бойынша, мәселе үйрену кезеңінің алғашқы екі аптасында шешіледі.
«Stellest plano қай жастан бастап тағайындалады?» Жарияланған зерттеуге 6,0-ден 9,9 жасқа дейінгі балалар қатысты — негізгі жас дәлізі осы. Бірақ жастың өзі емес, диагностика нәтижесі бойынша офтальмолог шешеді: алыстан көргіштік қоры, жыл ішіндегі динамика, тұқым қуалаушылық және күн тәртібі.
«Plano кәдімгі Stellest-тен несімен ерекшеленеді?» Технология бірдей — H.A.L.T., 11 концентрлі сақинадағы 1021 микролинза. Айырмашылық орталық аймақта: plano нұсқасында ондағы диоптрия нөл, өйткені әзірге түзететін ештеңе жоқ. Кәдімгі Stellest баланың рецептін көтереді және бір мезгілде өршуді баяулатады.
«Қазақстанда мұндай көзілдірікті қайдан таңдауға болады?» Тағайындауды офтальмолог циклоплегиямен жүргізілген диагностика нәтижесі бойынша жасайды — бұл клиника, оптика емес. Дайындау мен отырғызу — Астана мен Алматыдағы ALIV салондарының жұмысы: орталықтандыру белгісі әр көзге бөлек салынатын жақтау таңдау және әрбір 6 ай сайын отырғызуды тексеру. Балалар жұбына не кіретіні және оның бағасы — балалар көзілдірігі бетінде, көру тексеруіне жазылу — осында.
Дәл қазір не істеу керек
Балаңыз соңғы рет тамшылармен толыққанды көру тексеруінен қашан өткенін еске түсіріңіз. Бір жылдан асса немесе мүлде өтпесе — жазылыңыз. Оның апталық «көше сағаттарын» шамалап, жоғарыдағы чек-парақпен салыстырыңыз. Екі және одан көп тармақ сәйкес келсе — ALIV-ке көру тексеруіне келіңіз: көру өткірлігін тексереміз, авторефкератометрде рефракцияны аламыз және қауіп факторларын сізбен бірге қараймыз. Әрі шынын айтамыз — циклоплегиямен өлшеу үшін офтальмологқа бару уақыты келді ме, әлде әзірге серуен мен күн тәртібі жеткілікті ме.
Жақыннан көргіштік ата-аналарға тек нәтижені күту ғана қалатын лотерея болудан қалды. Балаға алғашқы «нағыз» көзілдірік қажет болғанға дейін араласуға мүмкіндік беретін құрал алғаш рет пайда болды. Балаңыздың сандарын неғұрлым ерте білсеңіз, маневр жасауға соғұрлым көп кеңістік болады.
Материал Essilor International клиникалық деректері негізінде дайындалды (2025 жылғы тамыз). Essilor Stellest plano линзаларын диагностика нәтижесі бойынша офтальмолог дәрігер тағайындайды. ALIV — Астана мен Алматыдағы оптика желісі.
Ұқсас мақалалар